The Lobster: zijn we wel zo vrij in de liefde als we denken?

by Rowan Stol

illustration Laurie Zantinge

Ik ontdekte mijn liefde voor de Griekse regisseur Yorgos Lanthimos toen ik in 2015, in de eerste maand dat ik aan mijn bachelor Sociologie begon, zijn eerste Engelse film The Lobster zag. De film was vreemd, maakte slim gebruik van zwarte humor en sprak me aan door de algeheel bizarre sfeer. Nu, ruim 3 jaar later, leent The Lobster zich uitstekend voor een herwaardering vanuit een meer sociologisch perspectief. Voor deze editie van de SoMo is hij relevant door zijn verbeelding van de liefde wanneer het vrijwel volledig door de staat wordt gedomineerd. Er wordt gespeeld met de verbinding tussen een dystopische maatschappij, een almachtige overheid en romantische liefde. Waarbij de keuze voor een partner in een westerse maatschappij graag wordt gezien als absoluut vrij, en enkel op basis van eigen voorkeur, wordt dit idee in The Lobster volledig omgegooid. De staat onderdrukt het volk door de partnerkeuze geheel in handen te nemen.

Dit wordt afgedwongen door iedere vrijgezelle volwassene te dwingen een partner te vinden binnen een 45-dagen tellend verblijf in een hotel vol singles. Op basis van een gedeelde eigenschap of interesse wordt men verwacht een passend persoon te vinden. Als uit deze eerste stap een koppel komt, gaan ze op proef het getrouwde leven ervaren, waarna ze gezamenlijk terugkeren naar de ‘gewone maatschappij’. Je volgt hoofdpersonage David vanaf zijn aankomst in het hotel.

In veel opzichten lijkt de film plaats te vinden in een samenleving onder een totalitair regime. De macht wordt echter niet op gebruikelijke, gewelddadige wijze uitgevoerd: er wordt geen gebruik gemaakt van wapens, en individuele overtredingen worden afgestraft door bijvoorbeeld de hand van de zondaar in een broodrooster te stoppen. De methode waarmee dit regime wordt afgedwongen is waar de film zich van zijn absurdistische kant laat zien: je wordt in een dier verandert als je er niet in slaagt binnen de gegeven tijd in het hotel een partner te vinden. De zoektocht naar een partner is dus letterlijk en figuurlijk de enige manier om je menselijkheid te behouden. Er wordt tijdens demonstraties aangetoond dat een levenspartner de overlevingskansen en het dagelijks comfort vergroot: zo heb je altijd iemand om de heimlich manoeuvre uit te voeren als je stikt, of is de kans kleiner dat je op straat wordt lastiggevallen als je samen bent. De romantische liefde wordt daarmee iets heel functioneels, en het nut voor de staat wordt hier deels mee benadrukt.

Bij aankomst in het hotel worden nieuwe vrijgezellen geregistreerd door hen enkele vragen te stellen. David moet zijn afgeronde schoenmaat doorgeven en kiezen tussen homo- of heteroseksualiteit: halve schoenmaten of halve sexualiteiten leveren operationele problemen op, en zijn dus geen optie. Een individueel profiel wordt opgesteld op basis van innerlijke of lichamelijke eigenschappen. Verder wordt men van iedere vorm van zelfexpressie ontdaan: de dagbesteding en kledingvoorschriften zijn voor iedereen hetzelfde. Het enige dat niet lijkt te worden gecontroleerd, en dus één van de laatste terreinen is voor zelfexpressie, is de keuze in welk dier men wilt veranderen mocht dit hun noodlottige eind worden. Omdat ze meer dan 100 jaar leven, eeuwig vruchtbaar blijven en blauw, aristocratisch bloed hebben maakt David de weloverwogen keuze dat hij een kreeft zou willen zijn.

Het gebrek aan individuele identiteit, afgezien van de persoonlijke kenmerken of interesses op basis waarvan men een partner zoekt, blijkt ook wanneer je één blik werpt op de cast: met uitzondering van David wordt elk personage naar zijn of haar typerende kenmerk vernoemd. Nosebleed Woman, Lisping Man, Biscuit Woman, David. Hij had echter ook als Short Sighted Man in de aftiteling kunnen staan, aangezien dit wel is hoe de vrouw op wie hij valt wordt genoemd. Toevalligerwijs hebben beiden een gebrekkig gezichtsvermogen. David en Short Sighted Woman ontmoeten elkaar echter niet in het hotel, maar in het bos erachter, waar hij illegaal naartoe vlucht na een ongelukkige reeks gebeurtenissen in het hotel. Maar hier beginnen de problemen pas echt. Want wat doe je als je verliefd wordt op iemand binnen een gemeenschap waarbinnen de liefde als tegenreactie op de staat volledig is verbannen?

Na zijn ontsnapping komt David namelijk terecht bij een groep ‘loners’: voortvluchtigen van de overheid die zich in elk opzicht afzetten tegen het regime. Dit houdt in dat romantische liefde niet meer wordt afgedwongen, maar juist dat elke indicatie van aantrekkingskracht, flirtgedrag of romantische en seksuele handelingen streng wordt bestraft. De gemeenschap is, ironisch genoeg, erop gericht elkaar te helpen om in ultieme eenzaamheid te kunnen leven. De groep heeft elkaar nodig voor het verhogen van de overlevingskansen. Eén van de dagelijkse activiteiten van de hotel bewoners is namelijk om te jagen op loners.

Ongeacht deze bizarre omstandigheden is het een onmiskenbaar feit dat David en Short Sighted Woman voor elkaar vallen. Dit past echter niet bij de regels van de tegenbeweging die de loners proberen te vormen, en dus staan ze voor een groot dilemma: nemen ze het risico de bescherming van de groep achter zich te laten om toe te geven aan hun liefde voor elkaar, of houden ze het bij verborgen uitingen van hun liefde om bij de groep te kunnen blijven? Dit leidt naar de ultieme conclusie waarbij David wordt getest op hoeveel hij van zichzelf op wil offeren voor de liefde.

The Lobster laat je achter met veel vragen over de liefde, zowel op persoonlijk niveau over je verwachtingen en voorkeuren bij een (potentiële) partner, als op breder institutioneel niveau. Is de partnerkeuze wel zo vrij als we denken? Heeft de overheid daarbij niet al een hoop invloed op de voorwaarden waarop men elkaar ontmoet en met elkaar omgaat? Dit idee maakt The Lobster minder fictief en dystopisch, maar meer reflexief en maatschappij-kritisch. Dit verpakt in een excentriek en wonderlijk geheel, waarin emoties worden afgevlakt, maar liefde en haat enkele keren uitbarsten, creëert een sluimerende spanning die je niet snel zal loslaten.

Rowan Stol

Redacteur

Laurie Zantinge

Beeldredacteur

Leave a Reply