Hoe wij leren lachen om verdriet: het eeuwenoude medicijn, humor, en ‘meme’-cultuur

tekst Ashley Igwe

illustratie Elliyah Dyson

Foto’s en ‘gifs’ van mensen die eruit zien alsof ze op het punt staan hun gelach abrupt met gehuil te onderbreken, een verwarde SpongeBob, een willekeurige huilende beroemdheid, een korte striptekening waarin iemand langzaamaan verdrinkt en toch nog een high five krijgt, of nog duisterder: foto’s waarin waspoeder als lijntjes cocaïne zijn klaargelegd, grafstenen, een foto van een in-game Sims notificatie met de tekst ‘You will immediately be killed by this action. Proceed?’ en wijnglazen gevuld met schoonmaakmiddel – uiteraard allemaal voorzien van een grappig onderschrift. Sombere, ironische memes – variërend tussen een huilende Kim Kardashian met een somber onderschrift tot foto’s van een auto-ongeluk met een ironisch onderschrift – komen steeds vaker voor op sociale media en beginnen langzaamaan meer ruimte in te nemen in onze online belevenis. Is het moment aangebroken dat depressieve en sombere gevoelens langzaamaan worden erkend?

Een meme wordt gedefinieerd als een foto (vaak voorzien van een onderschrift), concept of een gebeurtenis in de media die meestal voor humoristische doeleinden wordt gecreëerd en verspreid. Op sociale media vertalen populaire memes zich naar foto’s, filmpjes, hashtags of populaire slagzinnen. Door een groei in het aantal smartphone- en sociale mediagebruikers heeft ‘meme-cultuur’ zich van een relatief geïsoleerd gedeelte van het wereld wijde web – denk hierbij aan 4chan.com, een ‘imageboard’ forum opgericht in 2003 waarin het de regel is dat tekst met afbeeldingen gepaard gaat –, naar iedere social media gebruiker die nu zonder lang te moeten zoeken populaire slagzinnen, afbeeldingen en hashtags voorbij zal zien komen.

Het gebruik van memes – in 2018 niet meer weg te denken uit de beleving van jonge internetgebruikers – lijkt zo ingebed in de wijze waarin op het internet met elkaar wordt gecommuniceerd dat er nu over een ‘meme-cultuur’ wordt gesproken. Beroemdheden, politici, de buurman, de hond van je zus: iedereen is gelijk in dat zij allen aan de humoristische doeleinden van de meme-cultuur onderhevig zijn. Alles kan een meme worden.

Maar waar het voorheen vaak ging om foto’s, zelfgemaakte filmpjes, slagzinnen of fragmenten in de media waar vóór het toevoegen van een onderschrift – of alle andere manieren waarop iets tot een meme kan uitgroeien – al om gelachen kon worden, is dit steeds vaker niet het geval. Ironie wordt steeds vaker de clue, en het materiaal is, los van onderschriften, en steeds vaker ook somber dan uitsluitend luchtig en flauw. Nu worden op zowel subtiele als expliciete wijze memes gebruikt in het doorschemeren van persoonlijke gevoelens van angst, somberheid en depressie.

Er zijn op Tumblr, Twitter, Instagram en Facebook pagina’s die als een album fungeren en uitsluitend dit soort memes delen. Soms zijn het mensen met psychiatrische klachten die een pagina starten en zelf memes creëren. Dit soort pagina’s functioneren voor deze gebruikers en hun volgers als een uitlaatklep. Deze pagina’s bestaan doorgaans ook uit twee categorieën: pagina’s die vooral sombere, ironische memes verspreiden waarin zelfspot de clue is én pagina’s waarin de content bedoeld is om mensen met psychiatrische klachten advies te geven en op te vrolijken. Dergelijke ‘self-care’ memes worden echter ook vaak in een somber jasje gestopt – denk aan onderschriften over escapistisch, ongezond gedrag waarbij vervolgens ‘self-care’ wordt geplaatst. Ongezonde gedragingen en gewoonten? Daar kan ook de humor van in worden gezien.

Ook reguliere internetgebruikers die zich niet toewijden aan een eigen pagina, delen of creëren ‘sad-memes’. Afbeeldingen en teksten met escapisme als thema, of het suïcidale gedachten of het willen plunderen van de spaarrekening om naar een ver door te vluchten betreft – het wordt allemaal gedeeld en het wordt allemaal grappig gevonden.

Deze memes fungeren niet alleen als humoristisch middel om beladen emoties te delen maar zorgt er ook voor dat mensen deze emoties via een humoristische weg zichzelf leren kennen. ‘Sad-memes’ bestaan niet alleen in specifieke sferen op het internet waar uitsluitend mensen met psychiatrische klachten zich begeven, ook de jongen naast mij in de Albert Heijn scrolde op Facebook langs een door zelfspot gedreven ‘self-care’ meme. De toename in populariteit van dit soort memes en dergelijke pagina’s brengt een belangrijke vraag met zich mee: als memes als middel om beladen emoties en gedachten te delen fungeren, draagt het dan ook daadwerkelijk bij aan het opheffen van de stigmatisering van psychologische klachten?

Een gevaar dat deze ontwikkeling naar meer openheid over sombere gevoelens in meme-cultuur met zich meebrengt is het ontstaan van een vertekenend, verheerlijkt beeld van sombere gevoelens. Waar deze memes er enerzijds voor zorgen dat sombere gevoelens binnen internet-cultuur bespreekbaar worden gemaakt en mensen nu hun troost vinden in het lachen om zichzelf, zorgt de populariteit van dit soort memes gelijktijdig voor het ontstaan van emotionele tolerantie van beladen onderwerpen en emoties. Mensen raken langzaamaan gedesensibiliseerd: als je continu aan sombere memes over zelfmoord, depressie, willen verdwijnen of jezelf pijn willen doen wordt blootgesteld, zal er gewenning optreden. Hoe is het dan nog mogelijk om de ernst van de psychiatrische problematiek die ‘sad-memes’ vaak drijft in te zien?

Voor degenen waarbij somberheid de uitzondering is en niet de regel, is een afbeelding van een glas wijn gevuld met schoonmaakmiddel slechts een grimmig, maar grappige overdrijving van hoe zij zich voelen. Een foto waarin Beyoncé stoïcijns in een kale ruimte op een bank zit, met en bijbehorend onderschrift over suïcidale gedachten na een ‘mislukte’ dag, evenzo. Want: wanneer een dag niet verloopt als gepland en je daar als, neuro-typisch, gezond individu over inzit, valt er troost te halen uit een macabere overdrijving. Natuurlijk wil jíj niet dood!

Als buiten jonge internetcultuur – dat soms als voelt als een wereld an sich – geen sprake is van progressie wat betreft de stigmatisering van psychiatrische klachten en het taboe dat op depressieve gevoelens rust intact blijft, dan zullen de mogelijke positieve effecten van deze ‘sad-meme’ trend, op grotere schaal, haar vruchten nooit kunnen afwerpen.

Waar buiten jonge internetcultuur stigmatisering van psychiatrische klachten nog de regel is, wordt tegelijkertijd, door de populariteit van ‘sad-memes’, het risico op emotionele tolerantie steeds groter. Psychiatrische problemen lijken zowel off- als online steeds naar de onzichtbaarheid gedreven te worden: offline wordt het onder het bed geschoven, het liefst niet erkend en besproken, online wordt het weggelachen en wordt er verder gescrold.

De discrepantie tussen de verschillende snelheden waarmee jonge internetcultuur en de offline sociaal-culturele normen die ons denken over psychiatrische klachten beïnvloeden zal zich richting progressievere waarden ontwikkelen, en zal uiteindelijk de potentie van de trend volledig te niet doen. Voor degenen met psychiatrische problemen zal er troost gehaald blijven worden uit de sombere, ironische memes en voor degenen zonder, zullen de met schoonmaakmiddel gevulde glazen, foto’s en gifs van huilende mensen en de bijbehorende onderschriften over de dood, depressieve gevoelens en escapisme grappige overdrijvingen blijven – een tegenstelling die de offline marginalisering van psychiatrische klachten, weerspiegelt.

Ashley Igwe

Redacteur

Elliyah Dyson

Beeldredacteur

Join the discussion One Comment

  • Annette Verkerk says:

    Pittig stuk Ashley. Goed geschreven! Somberheid, negatieve gevoelens, het zijn kwetsbaarheden in het leven. We blijven dat lastig vinden.

Leave a Reply