Het lichaam binnen protest: Femen’s performance van seksisme

Bezettingen, hongerstakingen, sit-in’s, zelfverbrandingen, massaprotesten. Het volledig bedekken van het lichaam, of juist het volledig blootgeven van het lichaam. Het lichaam is een centraal element in zeer veel vormen van protest. De feministen van de oorspronkelijk Oekraïense, maar nu transnationale protestgroep Femen gebruiken het lichaam binnen hun protesten weer op hun eigen manier: ze protesteren met ontbloot bovenlichaam. Met verschillende leuzen op hun lichaam geverfd, zoals ‘my body my rules’, ‘god is a woman’, ‘fuck your morals’ en ‘freedom to all women’ verstoren de vrouwen van Femen politieke en religieuze bijeenkomsten en belagen ze prominente politieke figuren door halfnaakt bij deze bijeenkomsten naar binnen te rennen terwijl ze luid schreeuwend hun boodschap verkondigen. Hun motto is dan ook “onze God is vrouw, onze missie is protest, onze wapens zijn blote borsten”. Hun sekstremisme, zoals zij zelf hun manier van protesteren benoemen, zorgt regelmatig voor commotie die ontstaat als filmpjes en foto’s van hun acties online worden gedeeld en ontvangen door een breed publiek.

Een actie van Femen is meestal van korte duur, omdat de actievoerders vaak heel snel door beveiligingstroepen worden verwijderd. Nadat het fysieke protest is afgelopen is het actievoeren echter nog niet klaar, integendeel. Het beeldmateriaal van Femen wordt (vaak door Femen zelf) online gepresenteerd en gaat in de digitale wereld een eigen leven leiden. Hier worden Femen’s filmpjes en foto’s veelvuldig gedeeld en besproken en ontstaan er online vormen van sociale interacties rondom de ruimte die Femen’s beeldmateriaal op internet creëert. Het online karakter en het frequente mediagebruik van de protestgroep Femen is typerend voor een nieuwe, globale vorm van sociale bewegingen. De beelden die met sociale media kunnen worden verspreid en het visueel karakter, de aantrekkelijkheid en mate van confrontatie die in deze beelden te zien is, is intrinsiek ingebed met het bestaan van de protestgroep Femen. Het gebruik van het halfnaakte lichaam is hierin een opvallend element.

Mediagebruik en het online karakter van Femen zijn essentieel in hun vorm van protest: Femen kan begrepen worden als een gemediatiseerd protest. Media is binnen dit protest niet slechts een communicatie-instrument, maar een actor die binnen de protesten aanwezige elementen beïnvloedt en vervormt. Femen’s online mediagebruik en haar protestvormen gaan op in een wederzijdse relatie. De perceptie van de protesten van Femen en het half ontblote lichaam van Femen zijn dus voornamelijk te vinden in de online wereld. In mijn scriptie heb ik dan ook in deze online ruimte onderzocht hoe opvattingen, ideeën en interpretaties van Femen worden vormgegeven binnen deze ‘nieuwe’, online publieke sfeer. Een aantal van de opvallendste bevindingen zal ik hier beschrijven.

De inhoudelijke dimensie: het aanzwengelen van de discussie

Ten eerste bleek dat Femen’s protesten dialogen aanwakkeren over een verscheidenheid van onderwerpen met betrekking tot vrouwenrechten. Kritische theorie over Femen stelt juist dat het half ontblote vrouwenlichaam binnen protesten een afleidende factor voor de onderliggende boodschap is. In reacties onder het beeldmateriaal van de protesten van Femen wordt er echter veel gediscussieerd en inhoudelijk ingegaan op de reden tot protest en de achterliggende ideologieën van Femen. Femen faciliteert daarom met haar protesten en de mediatisering daarvan een inhoudelijk dialoog over vrouwenrechten en verscheidene onderwerpen die daarmee samenhangen.

Een performance van seksisme: een herdefiniëring of delegitimering?

De perceptie van de protesten van Femen gaat echter niet alleen over de inhoudelijke kant van haar protesten, maar is in veel gevallen openlijk seksistisch. Door het half ontblote vrouwenlichaam in te zetten binnen haar protesten brengt Femen seksisme aan het oppervlak en demonstreert Femen een specifieke rol die vrouwen in de samenleving toegeschreven krijgen. Gesteld zou kunnen worden dat de openbare seksualisering van Femen een publieke reproductie is van seksistische normen. In het materiaal komt het een enkele keer voor dat seksualisering direct gebruikt wordt om de protesten van Femen en daarmee haar protestboodschap te delegitimeren.

Het is echter ook te zien dat juist via het performen van seksistische stereotypes Femen mogelijkheid geeft om deze naar eigen hand vorm te geven en vanuit het eigen perspectief te laten zien. Het refereren aan seksisme toont dus een dubbelzinnig karakter: het geeft aan de ene kant een mogelijkheid tot het hervormen van dit seksisme, maar tegelijkertijd kan dit ook worden gezien als een reproductie van seksisme. Femen’s letterlijke demonstraties van seksisme bieden dus een mogelijkheid tot het vervormen van seksisme, maar ook tot het reproduceren hiervan.

Discrepantie tussen protestvorm en idealen: tolerantie, respect en idealen

Binnen de protesten van Femen is het lichaam de drager van het sociale en politieke protest en brengt niet slechts een boodschap over, maar fungeert ook als boodschap zelf. Het lichaam is als letterlijke belichaming van een ideologie een krachtige tool voor sociale- en politieke verandering en bevrijding, en is tegelijkertijd ook de arena waar de strijd zich afspeelt. Lichamen maken het politieke persoonlijk en zijn daarmee als sociaal fenomeen zeer aanwezig in de publieke dimensie waar de strijd plaatsvindt om de rechten van het eigen lichaam. Critici beargumenteren dat de half ontblote protest techniek het lichaam, vrouwelijkheid en feminisme commodificeert. Het imago van Femen waarin de grote meerderheid van de protesterende vrouwen wit, slank, langharig, en jong is, zou juist voldoen aan een patriarchaal ideaalbeeld en zo patriarchale normen omtrent het vrouwenlichaam reproduceren.

De zogenaamde letterlijke belichaming van een politieke boodschap wordt binnen theoretische perspectieven van onder andere feministische protesten vaak als vanzelfsprekend beschouwd. Binnen Femen’s protesten blijkt deze belichaming van de boodschap echter niet altijd eenduidig. Uit mijn data blijkt dat de halfnaakte protesten van Femen zowel impliciet als expliciet niet altijd gepercipieerd wordt als een directe belichaming van Femen’s idealen. Dit is bijvoorbeeld te zien wanneer men zich aansluit bij de idealen van Femen, maar distantieert van de protestvorm. Dit gebeurt zowel ten opzichte van het halfnaakte lichaam, als ten opzichte van de gedragingen van de vrouwen van Femen. Ook worden de idealen van Femen en haar protestrepertoire als tegenstrijdig gezien. Femen’s boodschap wordt begrepen als een vraag om tolerantie en respect, terwijl haar protestvorm als intolerant en respectloos wordt gezien. Ook wordt de protestvorm tegengesteld gezien aan de feministische waarden die Femen zelf zegt uit te dragen. De kracht van Femen ligt deels in hun methode die een directe demonstratie van seksisme uitdraagt, maar tegelijkertijd, en hier ook uit voortvloeiend, wordt de methode van Femen tegengesteld gezien als de waarden waar zij voor vechten. Waar Femen haar lichaam gebruikt om haar idealen te vertolken, wordt het lichaam juist losgekoppeld van haar idealen gepercipieerd. Dat de kracht van Femen als protestgroep ligt in het verenigen van haar protestvorm met haar idealen en het geïntegreerd naar buiten brengen van deze twee, blijkt niet eenduidig. Het half ontblote lichaam wordt vaak juist als losgekoppeld van de idealen van Femen gepercipieerd, en zodra dit gebeurt ontstaat er een onsamenhangend, onlogisch en tegenstrijdig beeld van de protestgroep.

Iris Kooreman

Tekst

Hanna IJsselstijn Mulder

Beeld

Leave a Reply