Het heartland – een altijd teleurstellend ideaalbeeld van het verleden

‘We moeten terug naar onze Joods-Christelijke waarden.’ Een uitspraak die ons allen bekend in de oren klinkt, omdat hij namelijk vaak gebruikt wordt door Geert Wilders, in de campagnetijd voor de verkiezingen, maar ook daarvoor. Uiteraard zijn deze Joods-Christelijke waarden (wat die ook mogen zijn) een handig middel om nog maar weer eens de veronderstelde verschillen met de Islam te benadrukken. Nog zo’n uitspraak: ‘Gelijkheid tussen mannen en vrouwen is een oude Joods-Christelijke waarde die al duizenden jaren bestaat’, uitgesproken door Sybrand Buma tijdens het Carré-debat afgelopen verkiezingen. Afgezien van dat dit gewoonweg niet waar is – Christelijke waarden zijn juist heel lang ingezet om vrouwen te onderdrukken en dat deze waarde van gelijkheid absoluut niet al duizenden jaren bestaat weten we allemaal – was het doel van deze uitspraak, net zoals die van Wilders, het uitsluiten van ‘andere’ mensen. Deze ‘andere’ mensen zouden zich volgens Buma niet genoeg ‘aanpassen’ aan onze samenleving, die volgens hem gestoeld is op een Joods-Christelijke traditie. Buma gaat er daarmee eigenlijk vanuit dat deze Joods-Christelijke traditie onveranderlijk is en dat, omdat de samenleving zogenaamd op bepaalde waarden gebouwd is, de samenleving ook zo hoort te zijn. Dus, omdat onze samenleving nu eenmaal op een bepaalde manier in elkaar zit, zou onze samenleving dus ook zo moeten zijn volgens Buma, wat we gewoonweg als drogredenering kunnen bestempelen.

Hetgeen Wilders en Buma hier doen, en wat in vele andere landen net zo gebeurt, is het inzetten van het concept heartland. Dit begrip is ooit geïntroduceerd door de Britse politicoloog Paul Taggart, en houdt een ideaalbeeld van een land in dat, vaak samenvallend met het concept van de natiestaat, geconstrueerd wordt rondom een romantisch idee van het verleden; een idee van hetgeen ‘dat verloren is gegaan’. Volgens Taggart wordt het heartland vaak gebruikt door populisten, omdat zij zo kunnen inspelen op de onvrede die heerst onder het volk, en daarmee mensen doen geloven dat vroeger alles beter was. De uitspraak ‘Make America great again’ is uiteraard een letterlijke verwoording van dit idee. Blijkbaar was in de ogen van Trump, en daarmee zijn aanhangers, de Verenigde Staten in het verleden great, maar door veranderingen, zoals globalisering, nieuwkomers en andere religies, is deze greatness verloren gegaan. Hetzelfde geldt voor de uitspraak van Buma die stelt dat de waarde van gelijkheid tussen mannen en vrouwen al duizenden jaren bestaat in Nederland maar dat deze waarde in onze huidige samenleving wordt bedreigd en we daarom weer terug moeten gaan naar hetgeen ons land op gebouwd is: de Joods-Christelijke traditie. Zoals Taggart stelt: dit idee van het heartland kan niet worden gezien als een utopie, aangezien het geconstrueerd is rondom een beeld van het verleden, niet van de toekomst. Mensen die een beroep doen op het heartland kijken dus niet vooruit, maar juist achteruit.

Het gebruik van het idee van een heartland is gevaarlijk. Immers, het impliceert altijd uitsluiting. Degenen die er, in de ogen van populisten, voor gezorgd hebben dat de ‘perfecte’ samenleving verloren is gegaan, worden aangewezen als schuldigen en uitgesloten van de bevolking van dit heartland. Dit kan de politieke en economische elite zijn, maar steeds vaker zijn dit immigranten en vluchtelingen. Het heartland is er dus niet voor iedereen. Daarnaast houden populisten het volk, waar ze stellen voor op te komen, keihard voor de gek met het heartland ideaal. Het verleden was namelijk helemaal niet ideaal. Gelijkheid tussen mannen en vrouwen binnen het Christendom is pas in de jaren ’80 van de vorige eeuw op de kaart gezet door een feministische stroming onder leiding van de Amerikaanse theoloog Elisabeth Schüssler Fiorenza. Ook is een terugkeer naar het verleden (wat dus helemaal geen werkelijke terugkeer is) vrijwel onmogelijk in een wereld die zo snel veranderd als die waarin wij op dit moment leven. Het is onwaarschijnlijk dat een samenleving een isolationistisch ideaal als het heartland kan waarmaken in deze geglobaliseerde wereld, waarin we meer en meer met elkaar in verbinding staan. Dus, naast het feit dat het heartland altijd leidt tot uitsluiting, zal dit idee, omdat het gebaseerd is op een geromantiseerd en onrealistisch beeld van het verleden, altijd teleurstellen. Ik zou daarom willen zeggen: richt je op de toekomst en stop met de verheerlijking van het verleden.

Chris van Kalkeren

Tekst

Tamar Berends

Beeld

Leave a Reply