Edward Azar en Chaim Potok: conflict en fictie

Tijdens de tweede wereldoorlog wordt Reuven, ergens in Brooklyn, door Danny knock-out geslagen tijdens een slagbalwedstrijd. Het startsein voor een bitter conflict is gelost; in bijna alles staan de twee jongens tegenover elkaar. Hoewel ze op steenworp afstand van elkaar in Brooklyn wonen en beiden Joods zijn, is de sociale afstand tussen beide gigantisch. De Joodse gemeenschap in New York is flink versplintert, per blok woont een andere gemeenschap met hun eigen synagoge, rebbe en diens volgelingen. Reuven Malter groeit op in een vrijzinnig en liberaal joods gezin, daar tegenover staat Danny Saunders, die opgroeit als zoon van een orthodoxe rabbijn, en zijn voor de hand liggende opvolger is. Het conflict dat je als lezer meteen verwacht blijft grotendeels uit. Het vereist een beetje bemiddeling van de vader van Reuven, maar in plaats van vijandschap kiemt er een hechte vriendschap uit het conflict. Eentje die standhoudt wanneer het vriendinnetje van Reuven het later (veel later) uitmaakt omdat zie liever met Danny wil zijn.

Hun verhaal is opgedeeld in twee boeken van de Joods-Amerikaanse schrijver Chaim Potok; Uitverkoren (origineel The Chosen) en het vervolg De Belofte (The Promise) dat jaren later speelt.

Hun vriendschap is de rode draad in beide boeken, maar dit is er juist een die getekend is door conflict. Conflicten tussen joods zijn en Amerikaan zijn, met verwachtingen van beide kanten, persoonlijke wensen en die van hun ouders. Waar het eerste boek nog vrij onschuldig is, de conflicten zijn nog duidelijk die van twee jongens die bezig zijn met opgroeien, wordt het tweede boek lastiger.

Hierbij is een kort sociaal-theoretisch intermezzo van toepassing. In 1990 kwam het boek Protracted Social Conflict: An Analytical Framework van Edward Azar uit. Het is inmiddels een klassieker in de conflictstudies geworden. Azar beschrijft hoe door het onderdrukken van identiteiten en onderdrukking gebaseerd op deze identiteiten een sociaal conflict een protracted conflict kan worden. Een protracted conflict is een conflict dat zich niet op laat lossen, wat is gaan ontsteken en etteren, waarbij misschien periodes van relatieve stabiliteit plaats in kunnen vinden, maar dit zullen altijd hete vredes zijn. Hoewel zijn boek ook stelt hoe een conflict duurzaam opgelost kan worden, is Azar niet bepaald hoopvol. Hier is een persoonlijke reden voor te vinden, eentje die hij zelf ook heeft genoemd, Azar was namelijk Joods en zag als tiener in Libanon de Joodse staat Israël geboren worden. Vlak na de tweede wereldoorlog, zag hij enkel dat dit conflict werd doorgezet; op andere wijzen en op andere plekken, maar het was verre van opgelost. Het Israël/Palestina conflict is hier het duidelijkste voorbeeld van, maar de moeite die Europa had met zich verzoenen met hun overgebleven Joodse inwoners sprak voor Azar boekdelen. Chaim Potok’s boeken verwoorden een derde locatie van dit conflict: New York.

In Uitverkoren was er nog een gemeenschappelijke vijand in Europa, dit verhielp niet alle conflicten maar hield deze wel binnen perken, de neuzen waren namelijk nog steeds op Europa gericht. Aan deze status quo is een einde gekomen wanneer De Belofte begint. Na de tweede wereldoorlog halen met name de Pools-orthodoxe joden overlevenden naar New York. Europa werd verlaten, het had hun verraden en veilig was het er nog steeds niet. De toch al precaire balans in Brooklyn slaat door en joodse scholen, kranten en andere instituties worden steeds meer geleid door Chassidem. Zij die uit Europa komen zijn zichzelf boven alle kritiek gaan plaatsen. Hierbij worden liberalen weggepest en verdacht gemaakt. Het (symbolische) geweld dat hierbij gebruikt wordt zet Potok scherp op papier. Hoe een strijd wordt gestreden, en wat de gevolgen daarvan zijn voor individuen wordt beter verwoord dan menig socioloog dat zou kunnen. Zo dient het werk van Potok als een goede metgezel bij het wetenschappelijke werk van Azar. Zoals goede sociologie wel vaker gebaat is bij goede fictie om goed verwoord te worden.

Yoren Lausberg

Tekst

Rosa van Triest

Beeld

Leave a Reply