By Casper te Riele
Illustration Hanna Ijsselstein Mulder

“Het belangrijkste recept is affectie, liefde en onderwijs” – Nohorita

25 jaar geleden vluchtte Don Miguel samen met zijn vrouw Nohorita voor het geweld in het Colombiaanse departement Huila. Het was geen keuze die ze wilden maken, het was een keuze die ze moesten maken. Ze kwamen terecht in Cazucá, Soacha, een voorstad van Bogotá. Dat was de plek waar ze een nieuw leven zouden opbouwen. Dat is de plek waar ze vandaag de dag nog steeds wonen, inmiddels samen met hun drie kinderen en twee kleinkinderen. Miguel wordt beschouwd als de sociaal leider van de gemeenschap. Toen hij en zijn vrouw hier arriveerden waren ze één van de eersten die hier hun toekomst zouden opbouwen. Er waren bijna geen huizen, geen water, geen elektriciteit, en geen enkele verharde weg. Vandaag de dag is Cazucá één van de grootste slums in Colombia. Alles is opgebouwd door de bewoners zelf. Maar de huizen zijn niet het enige wat ze hebben gebouwd. Terwijl de overheid al die jaren afwezig bleef, zijn het de mensen, gevoed door liefde, affectie en vriendschap, die gezamenlijk een gemeenschap hebben opgebouwd, om zo de toekomst van mensen met een extreem zwaar verleden, net even iets beter te maken.

De Achterblijvers van de Vooruitgang
In Colombia doe ik momenteel onderzoek naar de sociale stedelijke ontwikkeling van haar hoofdstad. Het land heeft zich in de recente geschiedenis uit een zeer diep dal weten te werken. Zoals Lonely Planet het beschrijft: “Nu Colombia de instabiliteit en het geweld dat het land jarenlang heeft geplaagd overkomen heeft, is het momenteel één van de meest dynamische en snelst-groeiende economieën van Latijns Amerika.” Toch zit er ook een andere kant aan dit succesverhaal. Dat is het verhaal van degenen die worden buitengesloten van deze positieve ontwikkeling. Dat verhaal speelt zich af in Cazucá, Soacha.
Cazucá is een sloppenwijk die grenst aan Bogotá maar behoort tot de gemeente Soacha. Om die reden investeert de gemeente van Bogotá niets in de ontwikkeling van Cazucá, terwijl Soacha zelf te arm is om echte invloed te kunnen uitoefenen. Bovendien is Cazucá vrijwel geheel illegaal opgebouwd en wordt de wijk daardoor niet erkend door de gemeente van Soacha.
Soacha is de grootste ontvanger van binnenlandse vluchtelingen in Colombia. Vanwege het lange gewelddadige conflict tussen guerrilla’s, paramilitairen, drugskartels en de overheid, is Colombia na Syrië het land met de meeste vluchtelingen ter wereld; welgeteld bijna 8 miljoen. Recentelijk zijn daar nog eens een miljoen vluchtelingen uit Venezuela bij gekomen. De bewoners van Soacha worden gestigmatiseerd in de publieke opinie. Mensen denken dat Soacha vol zit met criminelen en bijna iedereen verklaart me voor gek dat ik er überhaupt naartoe durf te gaan. Dat stigma wordt volgens sommigen gebruikt om enige verantwoordelijkheid van de staat weg te wuiven. Zo vergeleek Bogotá’s burgemeester Soacha onlangs met een vleesloos bot: van geen enkel nut. Vanuit mijn eigen ervaring kan ik concluderen dat de werkelijkheid geheel anders is: Soacha zit vol met liefdevolle en gastvrije mensen die, door de manier waarop ze omgaan met hun armoede, een les kunnen zijn voor ons allemaal.

Caza Raíz: Een Gemeenschap van de Grond af aan Opgebouwd
In Cazucá doe ik mee aan Casa Raíz II, een vrijwilligersproject waar ik samen met zo’n 70 vrijwilligers van verschillende universiteiten en organisaties werk aan het opknappen van huizen, de infrastructuur en de publieke ruimte in de buurt. Tijdens het 8-daagse project krijg ik de kans om van dichtbij het leven in Cazucá te kunnen observeren. Ik spreek de vrijwilligers én de bewoners, waaronder Don Miguel en Nohorita, die met hun organisatie Proyecto Escape het hart vormen van de gemeenschap en Casa Raíz II.
Catalina, één van de vrijwilligers, legt uit dat mensen hier alleen heen verhuizen omdat ze vluchten voor een situatie die nog erger is. Ze zijn dus geen daders, maar slachtoffers. Echter, doordat de overheid afwezig is in Cazucá, is er een machtsvacuüm ontstaan dat wordt opgevuld door criminele bendes. Door een groot gebrek aan toekomstperspectief worden dagelijks jongeren geworven voor criminele activiteiten. Het negatieve stigma van Soaha, dat ertoe heeft geleid dat de overheid afwezig blijft, wordt daardoor deels werkelijkheid. Om die reden begonnen Don Miguel en zijn vrouw Nohorita 20 jaar geleden een organisatie: Proyecto Escape. Nohorita vertelt dat het initiële doel was om de buurt veiliger te maken voor de kinderen door hen activiteiten, onderwijs en opvang te bieden, om ze op die manier uit de criminaliteit te houden. De organisatie is later ook begonnen met projecten die focussen op het verbeteren van de infrastructuur, de publieke ruimte en

huishoudens. In samenwerking met twee Bogotaanse universiteiten, een Duitse universiteit en drie andere organisaties, creëerde ze Casa Raíz. Miguel vertelt uit dat veel huishoudens in Cazucá in slechte staat verkeren. Hij legt uit dat het belangrijk is dat mensen er bewust van worden dat veranderingen in veiligheid en woonomstandigheden alleen kunnen worden gerealiseerd, als iedereen zich samen inzet voor een betere buurt en een beter leven. Dat is wat Proyecto Escape heeft gecreëerd: een gemeenschap.

Eén van de bewoners die meedoet aan het project staat bekend als ‘Abuelita’ (omaatje). Abuelita wordt gezien als de oma van de gemeenschap omdat ze in haar eentje een restaurant heeft opgezet waar ze iedere dag kookt voor de kinderen van de buurt. Tijdens het project bouwen we een toilet en een douche voor de kinderen, omdat ook dat een luxe is waar maar weinig van kunnen genieten in Cazucá. Over Casa Raíz zegt Abuelita:

“Ik ben heel blij met Casa Raíz. Ik ben blij omdat het iets is waarvan ik nooit had gedacht dat het hier zou komen. Ik kook al 17 jaar voor de kinderen en er zijn talloze beloften geweest die nooit nagekomen zijn. Casa Raíz is niet vergeten haar belofte te vervullen, en vandaag is het dan eindelijk werkelijkheid geworden. Ik ben Don Miguel en Proyecto Escape eeuwig dankbaar.”

Maira, één van de participerende studenten uit Bogotá legt uit waarom zij meedoet aan Casa Raíz;

“Toen ik klein was, leerde ik van mijn grootvader dat we geboren worden om andere mensen te helpen. Wat we hier doen is niet alleen het creëren van toiletten, huizen en wegen. Dat zijn materiële dingen die weer weg gaan. Wat we hier doen is het vervullen van dromen en het creëren van sociale relaties. We komen hier als vreemden en worden ontvangen als familieleden.”

Zonder Gerechtigheid is er Geen Vrede

Omdat de overheid er nauwelijks aanwezig is, is Cazucá een buurt die van de grond af is opgebouwd door de mensen die er wonen. Na Casa Raíz bedankte iedere bewoner speciaal Don Miguel omdat hij de man is die het allemaal heeft mogelijk gemaakt. Maar de waarheid is dat Casa Raíz een creatie is van iedereen samen. Van de allerjongste tot de alleroudste, mannen en vrouwen, studenten en bewoners, iedereen draagt bij aan de creatie van een gemeenschap. Een gemeenschap waar mensen om elkaar geven, voor elkaar zorgen en elkaar helpen waar nodig. Ondanks de extreem arme en soms gevaarlijke omstandigheden, is Cazucá een plek vol warme mensen, die met liefde, vriendschap en affectie het beste maken van een zeer nare situatie. Desalniettemin moeten we niet vergeten dat Cazucá’s bevolking in deze erbarmelijke omstandigheden leeft ten gevolge van structurele problemen; problemen die buiten de macht van al deze mensen liggen; problemen die daarom alleen door de overheid opgelost kunnen worden. Laura, docent van Piloto Universiteit, benadrukt dat waar Casa Raíz diepgaande veranderingen heeft gebracht individuele families, die impact, relatief aan de omvang van het probleem, zeer klein is. Waar Colombia momenteel niet meer in oorlog verkeerd, zijn miljoenen Colombianen nog steeds slachtoffer van fysiek én structureel geweld. Vandaar de titel van een nummer van ‘los Hijos de Los Calles’: “sin justicia no hay paz” (zonder gerechtigheid is er geen vrede). Uiteindelijk heeft alleen de overheid de middelen om met een duurzame oplossing te komen. Een oplossing waardoor ook de mensen die het meest hebben geleden onder het Colombiaanse conflict, kunnen genieten van het nieuwe Colombia.

Leave a Reply