In deze editie van de SOMO met het thema ‘Conflict’ gingen Chris van Kalkeren en Casper te Riele met geslepen pennen de strijd met elkaar aan over of protest beter geweldloos of gewelddadig kan zijn.

Na de overtuigende ideologie van Gandhi en de jiujitsu-theorie van Gene Sharp, is het nu ook wetenschappelijk bewezen door Chenoweth en Stephan: vreedzame protest methoden zijn effectiever dan gewelddadige. Dat is een mooie bevinding. Toch staat het nieuws vol met gewelddadige protesten: vernielingen, plunderingen en Molotov cocktails werpen elke keer weer een donkere schaduw over goedbedoelde campagnes. De media en politici schilderen ze af als relschoppers, hooligans, of zelfs terroristen. Waarom gebruiken deze activisten nog steeds geweld?

Gandhi, Mandela en King

Wanneer we nadenken over wat beter werkt, gewelddadig of vreedzaam protest, moeten we eerst nadenken over wat geweld en succes voor ons betekenen. In het wetenschappelijk onderzoek zijn protestcampagnes zoals die van Gandhi en Mandela in het vreedzame hokje geplaatst. Maar de realiteit is dat Gandhi’s campagne gepaard ging met gewelddadige milities, en Mandela’s ANC veelvoudig bommen, granaten, en vuurwapens gebruikte. Het blijkt dat de meeste protestcampagnes zo veelzijdig zijn dat er bijna geen enkele campagne volledig vreedzaam of gewelddadig was. Gandhi is geprezen voor zijn vreedzame methoden, maar zelfs hij was niet strikt in zijn ideologie. Zijn ideeën over vreedzaam protest zijn dan ook genuanceerder dan vaak gedacht wordt:

“I do believe that, where there is only a choice between cowardice and violence, I would advise violence it is better to be violent if there is violence in our hearts than to put on the cloak of nonviolence to cover impotence”.

Nelson Mandela wordt geprezen voor zijn vergevingsgezindheid. Maar om een klimaat van vergiffenis te creëren was geweld volgens hem noodzakelijk. Toen hij in 1990 werd vrijgelaten uit de gevangenis zei hij:

“The factors which necessitated the armed struggle still exist today. We have no option but to continue. We express the hope that a climate conducive to a negotiated settlement will be created soon so that there may no longer be the need for the armed struggle”.

De Civil Rights Movement ging hand in hand met geweld van de Black Panters en ook Martin Luther King had zijn twijfels bij het gebruik van exclusief vreedzame methoden en zag “violence as a tool of advancement, organized as in warfare, deliberately and consciously”.

De grote vredesstrijders van de 20ste eeuw begrepen de complexiteit van de wereld. Ze begrepen dat om die complexe wereld te veranderen, er een verscheidenheid aan middelen nodig was. Mandela zei daarom ooit dat vreedzaam protest voor hem een tactiek was. Als die tactiek niet werkte, zou hij een andere proberen. Dat brengt ons bij de vraag wat activisten met deze verschillende methoden willen bereiken: wat is succes?

De verschillende doelen van vreedzaam en gewelddadig protest

Gandhi stelde dat vreedzaam protest, op morele gronden, repressie van de autoriteiten zou delegitimeren. De assumptie daarbij is dat een autoriteit haar legitimiteit vindt in de coöperatie van haar onderdanen. Gandhi zelf maakte pijnlijk mee dat dit niet altijd het geval is. In 1939 riep hij de Duits-Joodse bevolking op in Duitsland te blijven en zich door vrijwillig te lijden vredig te verzetten tegen het naziregime. Deze logica hield natuurlijk niet op in deze keiharde immorele onderdrukking. Vreedzaam protest richt zich en essentie altijd op het teweegbrengen van een bepaalde handeling van een autoriteit. We hebben al gezien dat het soms niet werkt, maar wat als we het hele bestaan van die autoriteit niet accepteren? Als we door middel van protest een autoriteit iets vragen, dan legitimeren we daarmee het bestaansrecht van die autoriteit – zoals een gevangene die zijn bewaarder vraagt om zijn handboeien iets losser te maken – een slaaf die zijn meester vraagt om meer eten.

Eén van de belangrijkste argumenten van gewelddadige activisten is dan ook dat ze instituties als het kapitalisme en de staat willen ontdoen, in plaats van ze te vragen zichzelf te veranderen. Gandhi noemde zichzelf een vriend van de staat, terwijl deze activisten de macht van de staat willen ontnemen. Maar wat betekent dat concreet voor het gebruik van geweld?

Eén daarvan is sabotage. Geweld kan gebruikt worden om onderdelen van een systeem kapot te maken. In 1985 staken activisten een vestiging van de Makro in brand, om het bedrijf te raken waar het pijn doet: haar financiën. Het doel was de Makro te dwingen zich terug te trekken uit Zuid-Afrika. De Makro gaf toe. Een concreet doel van geweld is het direct verbeteren van mensenlevens. In Canada helpen activisten van NOII ongedocumenteerde migranten door ze te helpen met administratie (vreedzaam), huisvesting (kraken) en het fysiek blokkeren van uitzettingen (gewelddadig). Geweld kan ook onzichtbare problemen blootleggen aan het grotere publiek. Een anonieme activist uit Ferguson legt uit dat hoewel de gewelddadige protesten tegen politiegeweld in de media vaak negatief worden afgebeeld, het probleem hierdoor wel gesprek van de dag geworden, waar het anders in de doofpot was gestopt.

Conclusie: afwegen en reflecteren

Het is niet populair om te zeggen dat geweld nuttig kan zijn om veranderingen teweeg te brengen. We geloven daarom ook graag dat de grote protestcampagnes in het verleden van Gandhi, King, en Mandela vreedzaam verliepen. We denken dat de kracht van vrede en liefde sterker is dan is dan die van geweld. Toch moeten we ons niet verblinden voor de realiteit. De realiteit is dat vele positieve veranderingen in het verleden tot stand zijn gebracht door, onder andere, geweld. Het antwoord op de vraag ‘wat werkt beter?’ is dus situationeel. Verschillende doelen vragen om verschillende methoden. Sommige doelen zullen makkelijker of enkel bereikt kunnen worden met geweld. Een vreedzame methode zal moreel altijd eerder gewenst zijn. Maar mocht dit niet werken of zelfs tegenwerken, dan zullen de ogen geopend moeten worden voor andere mogelijkheden. Ieder protest is anders en activisten moeten daarom rationele én morele afwegingen maken per situatie, om er daarna op te reflecteren en verder te gaan in de strijd voor een betere wereld.

Casper te Riele

Tekst

Leave a Reply